Jesienią 1944 roku Jasło zostało wysiedlone, a następnie systematycznie niszczone przez niemieckiego okupanta. Skala dokonanych zniszczeń sprawiła, że wydarzenia te do dziś zajmują szczególne miejsce w historii miasta i pamięci jego mieszkańców. Ponad osiem dekad później wciąż powracają pytania o okoliczności tej tragedii, ludzi, którzy za nią odpowiadali, los wysiedlonych jaślan oraz późniejszą odbudowę miasta.
W niedzielę, 13 września, historię tę będzie można zobaczyć z dwóch filmowych perspektyw. Podczas Kina Plenerowego w Generatorze Nauki GEN zaprezentowane zostaną dwa dokumenty: „Zrównać z ziemią” w reżyserii Marcina Głowackiego oraz „Jasło 44” w reżyserii Jakuba Kowalczyka.
„Zrównać z ziemią”
Film dokumentalny „Zrównać z ziemią”, wyprodukowany przez Bogdana Miszczaka i zrealizowany przez Obiektyw Film Studio, opowiada o zniszczeniu Jasła w 1944 roku. Reżyserem produkcji jest Marcin Głowacki.
Twórcy sięgają do autentycznych świadectw ocalałych, materiałów archiwalnych oraz komentarzy historyków, odtwarzając przebieg jednego z najbardziej dramatycznych epizodów w dziejach miasta. Film pokazuje zarówno skalę dokonanych zniszczeń, jak i doświadczenia mieszkańców, którzy zostali zmuszeni do opuszczenia swoich domów.
Historia nie kończy się jednak wraz ze zburzeniem miasta. Ważnym elementem dokumentu jest również opowieść o powrocie jaślan i podjętym po zakończeniu wojny wysiłku odbudowy Jasła. Dzięki temu „Zrównać z ziemią” jest nie tylko zapisem wojennej tragedii, lecz także opowieścią o mieszkańcach miasta, którzy po jego niemal całkowitym zniszczeniu musieli rozpocząć życie od nowa.
W filmie występują m.in. Maciej Słota, Paweł Dobek, Tadeusz Łomnicki, Joanna Baran-Marczydło i Mateusz Marczydło. W realizacji uczestniczyły również grupy rekonstrukcyjne i statyści. Autorem zdjęć jest Mariusz Konopka.
Partnerami filmu są Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie oraz Muzeum Regionalne w Jaśle. Ogólnopolska premiera telewizyjna dokumentu odbyła się w marcu 2025 roku na antenie Kino Polska.
„Jasło 44”
Drugim filmem prezentowanym podczas niedzielnego wieczoru będzie dokument „Jasło 44”, którego producentem jest Muzeum Regionalne w Jaśle, a producentem wykonawczym Agencja Filmowa i Reklamowa Trznadel Media. Scenarzystą i reżyserem filmu jest Jakub Kowalczyk.
Dokument powstał w związku z 80. rocznicą zburzenia Jasła. Jego twórcy postawili sobie za cel ponowne, możliwie wnikliwe przyjrzenie się okolicznościom tragedii z 1944 roku. Film stawia pytania o przyczyny decyzji prowadzących do wysiedlenia mieszkańców i zniszczenia miasta oraz o odpowiedzialność osób zaangażowanych w te wydarzenia.
Szczególne miejsce zajmuje postać okupacyjnego starosty jasielskiego Waltera Gentza, któremu po wojnie przypisywano odpowiedzialność za wysiedlenie mieszkańców i zniszczenie miasta. Twórcy filmu analizują dostępne źródła, konfrontują różne relacje i próbują ustalić, jaką rolę Gentz rzeczywiście odegrał w wydarzeniach z 1944 roku.
Na potrzeby dokumentu wykorzystano materiały pochodzące z archiwów polskich i zagranicznych. Autorzy rozmawiali również ze świadkami wydarzeń oraz ekspertami. W filmie występują m.in. prof. Stanisław Waltoś, prof. Andrzej Olejko i dr Piotr Szopa.
Jednym z ważnych elementów „Jasła 44” są materiały ikonograficzne. W dokumencie wykorzystano niepublikowane wcześniej fotografie Jasła oraz zdjęcia pochodzące z prywatnych, rodzinnych zbiorów. Część archiwalnych fotografii została poddana koloryzacji, dzięki czemu znane obrazy miasta sprzed ponad 80 lat można zobaczyć z innej perspektywy.
Film został zrealizowany przy wsparciu Podkarpackiej Komisji Filmowej ze środków Wojewódzkiego Domu Kultury i Województwa Podkarpackiego, Miasta Jasła, okolicznych samorządów, przedsiębiorstw i instytucji.
Historia Jasła na dużym ekranie
Pokaz obu dokumentów podczas jednego wieczoru będzie okazją do spojrzenia na wydarzenia 1944 roku z dwóch perspektyw. Filmy łączy ten sam temat, ale każdy z nich inaczej prowadzi widza przez historię zniszczenia miasta, wykorzystując relacje świadków, materiały archiwalne, wiedzę historyków oraz filmową rekonstrukcję wydarzeń.
Plenerowa projekcja odbędzie się w niedzielę, 13 września, o godz. 19.00 na dziedzińcu Generatora Nauki GEN przy ul. Bednarskiej 2 w Jaśle.
Wstęp na wydarzenie jest wolny.
Współorganizatorem Kina Plenerowego jest Fundacja Wokół Kultury „Pejzaż”.
Zapraszamy do wspólnego obejrzenia dwóch filmowych opowieści o jednym z najważniejszych i najbardziej dramatycznych rozdziałów w historii Jasła.
GEN Jasło