Antykoncepcja awaryjna w Polsce – jak działa, jakie są zasady dostępu i najczęstsze mity

Antykoncepcja awaryjna, potocznie nazywana „tabletką po”, to metoda zapobiegania ciąży stosowana po stosunku płciowym bez zabezpieczenia lub w sytuacji, gdy zastosowana metoda antykoncepcji zawiodła. Wokół tematu narosło wiele nieporozumień i mitów, a zmieniające się przepisy prawne budzą pytania dotyczące zasad jej dostępności w Polsce.

Jak dokładnie działa antykoncepcja awaryjna?

Mechanizm działania antykoncepcji awaryjnej polega przede wszystkim na zablokowaniu lub opóźnieniu owulacji (uwolnienia komórki jajowej z jajnika). Jeśli do owulacji jeszcze nie doszło, “tabletka po” może ją przesunąć w czasie, uniemożliwiając plemnikom zapłodnienie komórki jajowej. Należy podkreślić, że preparaty te nie powodują przerwania już istniejącej ciąży i nie są środkami wczesnoporonnymi. Ich działanie jest prewencyjne – zapobiegają zapłodnieniu.

Dostępne preparaty różnią się substancją czynną i oknem czasowym skutecznego zastosowania, wynoszącym od 72 do 120 godzin od stosunku. Skuteczność metody jest najwyższa, im szybciej zostanie przyjęta tabletka.

Czy antykoncepcja awaryjna jest legalna i jak ją uzyskać?

Tak, antykoncepcja awaryjna jest w Polsce legalna. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, wszystkie preparaty antykoncepcji awaryjnej dostępne są wyłącznie na podstawie recepty (Rp.). Receptę może wystawić lekarz, a w aptekach uczestniczących w programie pilotażowym Ministerstwa Zdrowia (przedłużonym do 30 czerwca 2028 r.) – także farmaceuta. W ramach pilotażu dotyczy to preparatu z octanem uliprystalu i osób, które ukończyły 15 lat.

Proces uzyskania recepty wygląda następująco:

1. Konsultacja z lekarzem lub farmaceutą: Pacjentka konsultuje się z lekarzem (ginekologiem, lekarzem rodzinnym lub innym specjalistą) albo – w aptece uczestniczącej w pilotażu – z farmaceutą.
2. Wywiad medyczny: Lekarz przeprowadza wywiad, aby ocenić wskazania do zastosowania antykoncepcji awaryjnej, ustalić czas, jaki upłynął od stosunku, oraz wykluczyć ewentualne przeciwwskazania medyczne.
3. Decyzja lekarza lub farmaceuty: Na podstawie zebranych informacji lekarz podejmuje decyzję o wystawieniu recepty. Może również odmówić jej wystawienia, jeśli uzna to za medycznie nieuzasadnione lub stwierdzi przeciwwskazania.

Kluczowym elementem jest ocena medyczna, która służy bezpieczeństwu pacjentki i właściwemu zastosowaniu farmakoterapii w sytuacjach tego wymagających.

Jakie są najczęściej powtarzane mity na temat „tabletki po”?

Wokół antykoncepcji awaryjnej krąży wiele nieprawdziwych informacji. Poniżej przedstawiamy fakty dotyczące najpopularniejszych z nich.

• Mit 1: To tabletka wczesnoporonna. 

Fakt: To najczęstszy i najważniejszy do obalenia mit. Zgodnie ze stanowiskiem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i towarzystw ginekologicznych, antykoncepcja awaryjna zapobiega ciąży poprzez opóźnienie owulacji. Nie przerywa ciąży, która już istnieje, ani nie szkodzi zagnieżdżonemu zarodkowi.

• Mit 2: Można ją stosować jako regularną antykoncepcję. 

Fakt: Nazwa „awaryjna" precyzyjnie określa jej przeznaczenie. Nie powinna być stosowana jako stała metoda planowania rodziny i może powodować zaburzenia cyklu miesiączkowego.

• Mit 3: Jest bardzo szkodliwa dla zdrowia i powoduje bezpłodność. 

Fakt: Jednorazowe lub sporadyczne przyjęcie tabletki awaryjnej przez osobę bez przeciwwskazań medycznych jest uznawane za bezpieczne. Mogą wystąpić krótkotrwałe działania niepożądane, takie jak bóle głowy, nudności, bóle brzucha czy plamienia, które zwykle ustępują w ciągu kilku dni. Zgodnie ze stanowiskiem towarzystw ginekologicznych, stosowanie antykoncepcji awaryjnej nie jest powiązane z negatywnym wpływem na przyszłą płodność.

• Mit 4: Gwarantuje 100% ochronę przed ciążą. 

Fakt: Żadna metoda antykoncepcji nie daje stuprocentowej pewności. Działanie „tabletki po" zależy od wielu czynników, przede wszystkim od czasu, jaki upłynął od stosunku, oraz od fazy cyklu miesiączkowego, w której znajdowała się kobieta.

Kiedy należy rozważyć zastosowanie antykoncepcji awaryjnej?

Antykoncepcja awaryjna jest przeznaczona do stosowania w sytuacjach nagłych, gdy inne metody zawiodły lub nie zostały użyte. Typowe wskazania to:

• Pęknięcie, zsunięcie się lub nieprawidłowe użycie prezerwatywy.
• Pominięcie przyjęcia tabletki antykoncepcyjnej (zgodnie z zaleceniami zawartymi w ulotce leku).
• Odbycie stosunku płciowego bez jakiegokolwiek zabezpieczenia.
• Błąd w stosowaniu innej metody antykoncepcyjnej (np. plastra, krążka dopochwowego).

Decyzję o wystawieniu recepty podejmuje lekarz lub farmaceuta po ocenie indywidualnej sytuacji pacjentki.

Na co zwrócić szczególną uwagę?

Zgodnie z polskim prawem, uzyskanie antykoncepcji awaryjnej wymaga recepty, co dotyczy wszystkich pacjentek, niezależnie od wieku. W ramach pilotażu farmaceuta może wystawić receptę osobie, która ukończyła 15 lat – może przy tym poprosić o dokument potwierdzający wiek. Zasady dotyczące zgody na świadczenia zdrowotne u osób niepełnoletnich warto omówić z lekarzem lub farmaceutą. Po zastosowaniu antykoncepcji awaryjnej i wystąpieniu kolejnej miesiączki zaleca się konsultację z ginekologiem w celu omówienia i doboru regularnej, długoterminowej metody antykoncepcji.

Źródła:

1. E-recepta.net, “ellaOne”, baza leków, https://e-recepta.net/leki/ellaone
2. E-recepta.net, “EllaOne czy Escapelle? Która tabletka dzień po jest lepsza?”, https://e-recepta.net/blog/ellaone-czy-escapelle-ktora-tabletka-dzien-po-jest-lepsza/ 
3. Ministerstwo Zdrowia, serwis gov.pl
4. World Health Organization, „Emergency contraception”, who.int

Niniejszy materiał nie jest poradą medyczną. Jeśli zauważysz u siebie niepokojące objawy, skontaktuj się z lekarzem.

Artykuł sponsorowany