Oswobodzenie Jasła. 17 stycznia 1945 roku – powrót do miasta, którego nie było
17 stycznia to jedna z najważniejszych dat w historii Jasła. Tego dnia w 1945 roku mieszkańcy zaczęli wracać do miasta, które w wyniku działań okupanta niemieckiego praktycznie przestało istnieć. Z ruin rodziło się nowe Jasło – inne, naznaczone traumą wojny, ale zdeterminowane, by przetrwać.
__________ Fot. Kolekcja Muzeum Regionalnego w Jaśle
Miasto skazane na zagładę
Latem 1944 roku mieszkańcy liczyli na szybkie wyzwolenie. Wzmożona aktywność lotnictwa radzieckiego i ruchy wojsk niemieckich sugerowały zbliżanie się frontu. Sytuację odwróciły jednak wydarzenia na innych kierunkach działań – powstanie warszawskie i słowackie. Niemcy zyskali czas, który wykorzystali brutalnie.
__________ Fot. Kolekcja Muzeum Regionalnego w Jaśle
13 września 1944 roku, decyzją starosty jasielskiego Waltera Gentza, rozpoczęto wysiedlenie ludności. Jaślanie trafiali do okolicznych miejscowości, a opuszczone miasto przez cztery miesiące było systematycznie grabione i niszczone. Specjalne oddziały demontowały wszystko, co miało jakąkolwiek wartość: sprzęt, żywność, paliwo, dzieła sztuki. Po rabunku budynki palono i wysadzano. W pierwszej kolejności ginęły gmachy administracji, zakłady przemysłowe, kościoły.
Efekt był druzgocący: z 1152 budynków ocalało zaledwie 39. Zniszczono ponad 97–98 procent zabudowy. Straty miasta – według danych Muzeum Regionalne w Jaśle – oszacowano na około 70 mln zł według kursu z 1939 roku.
__________ Fot. Kolekcja Muzeum Regionalnego w Jaśle
Wyzwolenie ruin
16 stycznia 1945 roku do Jasła wkroczyły wojska 4 Frontu Ukraińskiego, wspierane przez oddziały artylerii czechosłowackiej. Po dwudniowych walkach w powiecie jasielskim, około godziny 11 miasto – a właściwie jego ruiny – zostało oswobodzone. Dzień później zaczęli wracać pierwsi mieszkańcy. Szukali resztek dobytku, ocalałych ścian, czegokolwiek, co pozwoliłoby przetrwać.
17 stycznia z Rzeszowa przybyła Grupa Operacyjna, która przejęła Jasło od radzieckiego komendanta wojskowego w imieniu władz polskich. Na pamiątkę tych wydarzeń jedną z głównych ulic nazwano 17 Stycznia.
Pamięć, która zobowiązuje
Oswobodzenie Jasła nie było triumfalnym powrotem do normalności. Było początkiem odbudowy miasta od zera – materialnie i społecznie. Skala zniszczeń do dziś pozostaje jednym z najbardziej dramatycznych przykładów planowego unicestwienia miasta na ziemiach polskich podczas II wojny światowej.
Zamiast domów były gruzy, zamiast ulic – wypalone ślady po zabudowie. Mimo to mieszkańcy nie odwrócili się od swojego miasta. Bez zaplecza, bez pewności jutra, zaczęli porządkować ruiny i tworzyć prowizoryczne warunki do życia. To doświadczenie – surowe, pełne bólu, ale i niezwykłej siły – wybrzmiewa w relacjach jaślan utrwalonych w filmie dokumentalnym Jasło 44.
Red.