W Sanoku spłonął XVII-wieczny kościół z Bączala Dolnego. Przez blisko 300 lat stał na Jasielszczyźnie

W nocnym pożarze na terenie Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku spłonął jeden z najcenniejszych zabytków pochodzących z Jasielszczyzny. Drewniany kościół pw. św. Mikołaja Cudotwórcy został wzniesiony w XVII wieku w Bączalu Dolnym, gdzie przez blisko trzy stulecia służył miejscowej parafii. Na początku lat 70. XX wieku świątynię rozebrano i przeniesiono do sanockiego skansenu.

__________ Fot. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku

________ Fot. mł. bryg. K. Adamczyk PSP Sanok

Pożar wybuchł w nocy z 15 na 16 sierpnia na terenie Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Ogień objął zabytkowy drewniany kościół, a następnie przeniósł się również na sąsiednie obiekty. 

________ Fot. mł. bryg. Krzysztof Adamczyk|PSP Sanok

W działaniach gaśniczych uczestniczyły liczne siły i środki z terenu powiatu sanockiego – co najmniej 13 zastępów straży pożarnej, w tym 5 zastępów JRG Sanok oraz jednostki OSP z Sanoka i okolicznych miejscowości. Mimo akcji gaśniczej świątyni nie udało się uratować.

________ Fot. mł. bryg. K. Adamczyk PSP Sanok

Więcej zdjęć >>>

Dla mieszkańców powiatu jasielskiego strata ma szczególne znaczenie. Kościół, który przez ostatnie dziesięciolecia był jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów sanockiego skansenu, pochodził bowiem z Bączala Dolnego w gminie Skołyszyn.

Zbudowany w XVII wieku

Historia parafii w Bączalu Dolnym sięga średniowiecza. Według zachowanych przekazów została ona erygowana w XIV wieku, a miejscowość pojawia się również w źródłach związanych z Janem Długoszem.

Wizytacje kościelne z przełomu XVI i XVII wieku wskazywały, że znajdujący się wówczas w Bączalu drewniany kościół był już w złym stanie. Stary obiekt został rozebrany, a w latach 1666–1667 wzniesiono nową świątynię.

Nad głównym wejściem znajdował się napis:

„Anno Domini 1667 haec domus aedificata”,

czyli „Roku Pańskiego 1667 ten dom został zbudowany”.

Kościół został konsekrowany w 1669 roku.

Przez lata pojawiały się przypuszczenia, że część jego konstrukcji mogła być jeszcze starsza. Wynikało to z zastosowanych rozwiązań architektonicznych i późnogotyckich detali. Badania prowadzone przy przenoszeniu zabytku wskazywały jednak, że zasadnicza konstrukcja powstała właśnie w XVII wieku, choć niewykluczone, że wykorzystano w niej elementy wcześniejszej świątyni.

Drewniana perła architektury

Kościół pw. św. Mikołaja był przykładem małopolskiego drewnianego budownictwa sakralnego o późnogotyckich cechach.

Świątynię wykonano z ciosanych bali jodłowych i ustawiono na kamiennej podmurówce. Dach oraz ściany były pokryte gontem. Prezbiterium skierowane było na wschód, a od zachodu do bryły przylegała wysoka drewniana wieża.

Wokół kościoła biegły charakterystyczne podcienia, określane jako „soboty”. Jednym z wyróżniających elementów budynku były ostrołukowe portale oraz stare żelazne okucia drzwi. Okna znajdowały się głównie po południowej stronie świątyni.

Całość uzupełniała smukła wieżyczka na sygnaturkę.

W środku znajdowały się zabytki sprzed kilku stuleci

Cenne było również wyposażenie wnętrza, gromadzone przez kolejne pokolenia mieszkańców i duchownych.

W kościele znajdował się między innymi barokowy ołtarz główny, boczne ołtarze oraz późnorenesansowa ambona. Zachowały się także elementy pochodzące jeszcze z XVI wieku, w tym późnogotycka belka tęczowa.

Wśród wyposażenia znajdowały się figury, obrazy, chrzcielnica oraz zabytkowe elementy stolarki i okuć.

Nie wszystkie przedmioty trafiły jednak wraz z kościołem do Sanoka. Stary obraz św. Mikołaja, związany z dawnym ołtarzem głównym, pozostał w Bączalu Dolnym i znalazł miejsce w obecnym kościele parafialnym.

Nowy kościół powstał pod koniec lat 50.

Po II wojnie światowej drewniana świątynia była już za mała dla rozwijającej się parafii. W latach 1957–1959 w Bączalu Dolnym wybudowano nowy, murowany kościół.

Od 1959 roku stary obiekt przestał pełnić dotychczasową funkcję. Jego utrzymanie wymagało coraz większych nakładów, dlatego rozpoczęto rozmowy dotyczące ratowania zabytku poprzez przeniesienie go do muzeum.

W przedsięwzięcie zaangażował się ówczesny proboszcz parafii ks. Stanisław Czerniec.

Rozebrali go element po elemencie

Źródła podają różne daty dotyczące samego przeniesienia kościoła. Najbardziej szczegółowe opracowania wskazują, że latem 1972 roku świątynia została rozebrana pod nadzorem specjalistów i przewieziona z Bączala Dolnego do Sanoka.

Inne źródła wskazują lata 1974–1975. Rozbieżności wynikają prawdopodobnie z tego, że proces przenoszenia, ponownego montażu i wyposażania świątyni trwał przez kilka lat.

Po przewiezieniu do sanockiego skansenu obiekt został ponownie wzniesiony, a konserwatorzy starali się przywrócić mu wygląd z okresu sprzed późniejszych przebudów.

Prace rekonstrukcyjne i konserwatorskie trwały jeszcze w kolejnych latach.

Po kościele w Bączalu pozostało miejsce i niezwykłe znalezisko

Po rozebraniu świątyni w Bączalu Dolnym pozostało miejsce, w którym kościół stał przez około trzy stulecia. Fundamenty zostały zabezpieczone, a znajdująca się pod obiektem krypta zasypana.

Podczas prac dokonano również interesującego odkrycia. W miejscu dawnego kościoła odnaleziono ponad 30 monet pochodzących z różnych okresów – od XVII aż po XX wiek. Znaleziono także krzyżyk i medalik.

Najstarsze monety pochodziły z połowy XVII wieku i stały się jednym z argumentów potwierdzających datowanie świątyni na lata 1666–1667.

Zabytek Jasielszczyzny przestał istnieć

Przeniesienie kościoła do Sanoka miało uchronić go przed degradacją i pozwoliło zachować jeden z najcenniejszych przykładów dawnego budownictwa sakralnego z terenu dzisiejszego powiatu jasielskiego.

Przez kolejne dziesięciolecia świątynia była częścią ekspozycji Muzeum Budownictwa Ludowego i przypominała o historii Bączala Dolnego oraz całego regionu.

Nocny pożar zakończył tę historię w dramatyczny sposób. Zabytek, który przetrwał ponad trzy i pół wieku, zmiany granic, wojny i wielokrotne przebudowy, został zniszczony przez ogień.

Red.